TRƯỚC KHI XUỐNG GIỐNG, HỎI NHAU BA CÂU

Có bữa ngồi bên hiên nhà, nghe bà con nói chuyện mùa màng: ‘Thấy người ta trồng giống đó trúng quá cũng ham, vụ tới chắc cũng làm theo”.

Một người khác chậm rãi: “Trồng thì được rồi, mà tới chừng thu hoạch, ai mua?”

Câu hỏi nghe nhẹ hều mà khiến cả bàn trà chợt lắng xuống. Bởi chuyện nhà nông, cực từ lúc sửa đất đến ngày hái trái, nhưng có khi nỗi lo lớn nhất lại nằm ngay lúc sản phẩm đã đầy vườn, đầy ruộng.

Cây tốt, trái sai, lúa trĩu hạt, ai nhìn cũng mừng. Vậy mà người làm ra chúng vẫn có thể thấp thỏm, bởi chưa biết bán cho ai, bán được giá nào, trừ hết chi phí còn lại bao nhiêu.

Trong kinh tế học có ba câu hỏi căn bản: Sản xuất cái gì? Sản xuất như thế nào? Sản xuất cho ai? Nghe có vẻ chuyện sách vở, nhưng đem về ruộng vườn thì đó chính là những điều bà con phải tính mỗi ngày.

Trồng cây gì, nuôi con gì?

Ngày trước, nhiều nhà chọn cây trồng, vật nuôi theo kinh nghiệm quen thuộc. Đất này ông bà trồng lúa thì con cháu tiếp tục trồng lúa. Xóm này nuôi cá thì nhà mình cũng đào ao. Có khi thấy hàng xóm bán được giá, mình liền tính chuyện làm theo.

Kinh nghiệm là vốn quý. Nhưng giá của vụ trước chưa chắc là giá của vụ sau. Khi nhiều người cùng thấy một thứ có lời rồi đổ xô làm, đến ngày thu hoạch, hàng hóa có thể nhiều hơn sức mua.

Thành ra, trước khi chọn giống, cần tìm hiểu thêm người mua. Cũng là trái xoài, nhưng xoài bán ăn tươi có yêu cầu khác xoài đưa vào chế biến. Cũng là hạt lúa, nhưng mỗi nơi thu mua có thể cần giống, độ ẩm và chất lượng khác nhau. Người mua để ăn trong gia đình có cách chọn khác với bếp ăn tập thể, cửa hàng hay nhà máy.

Chọn cây gì, con gì là chọn một hướng làm ăn phù hợp với đất đai, sức mình và nhu cầu của người mua.

Thấy một mô hình hay, cứ mạnh dạn học. Nhưng trước khi làm lớn, nên hỏi kỹ đất mình có hợp không, vốn mình có đủ không, người mua có thật không? Nếu còn chưa rõ, có thể làm thử một phần nhỏ, ghi chép đàng hoàng rồi mới tính tiếp.

Một mùa thử nhỏ có thể giúp tránh một lần đánh cược lớn.

Làm bằng cách nào để cuối vụ còn lời?

Hai nhà cùng trồng một loại cây, cùng bán một mức giá, nhưng tiền còn lại có thể khác nhau.

Một nhà sử dụng phân thuốc hợp lý, tính được lượng nước tưới, giảm hao hụt lúc thu hoạch. Nhà kia thấy cây chậm lớn thì thêm phân, thấy sâu xuất hiện thì phun liên tục, đến cuối vụ mới giật mình vì chi phí.

Bà con hay hỏi nhau: “Vụ này thu được mấy tấn?”

Có lẽ nên hỏi thêm: “Trừ hết các khoản, còn được bao nhiêu?”

Bởi thu nhiều chưa chắc lời nhiều. Tiền giống, tiền phân, tiền thuốc, tiền thuê máy, lãi vay, rồi cả công sức của người trong nhà đều là chi phí. Công mình bỏ ra cũng cần được tính, để biết làm cách nào mới đáng công, đáng sức.

“Sản xuất như thế nào” còn là chuyện tổ chức cùng nhau.

Mỗi nhà mua một ít vật tư thì khó thương lượng. Mỗi nhà thu hoạch một lúc, làm một kiểu thì khó gom thành lô hàng đồng đều. Khi bà con cùng bàn lịch mùa vụ, cùng thống nhất cách chăm sóc, cùng mua vật tư và cùng kết nối đầu ra, nhiều việc sẽ thuận hơn.

Tổ hợp tác, hợp tác xã có thể giúp bà con làm những phần việc ấy. Muốn vậy, người tham gia phải hiểu cách hoạt động, thống nhất trách nhiệm, công khai chi phí và giữ lời với nhau.

Máy móc, điện thoại thông minh, thiết bị tưới hay phần mềm ghi chép cũng đáng học. Nhưng trước khi bỏ tiền, cứ hỏi một câu thiệt tình: thứ này giúp giảm khoản nào, giải quyết khó khăn gì, bao lâu mới thu hồi vốn? Công nghệ có ích khi giúp việc làm ăn rõ ràng hơn, nhẹ sức hơn và hiệu quả hơn.

Ai sẽ mua công sức của mình?

Trong ba câu hỏi, “sản xuất cho ai” rất nên được nghĩ tới ngay từ đầu.

Trước khi xuống giống, bà con cần biết người mua cần gì, cần bao nhiêu, vào thời điểm nào. Họ yêu cầu kích cỡ ra sao, đóng gói thế nào, giao hàng ở đâu, thanh toán lúc nào? Càng hỏi rõ, mình càng có cơ sở tính chuyện sản xuất.

Có người nói, nông dân lo làm đã cực, giờ còn phải lo hết chuyện thị trường nữa sao?

Đó là nỗi băn khoăn rất thật. Một hộ riêng lẻ khó nắm hết thông tin, khó tự tìm đủ khách hàng, càng khó thương lượng khi sản phẩm đã tới ngày phải bán.

Vì vậy, bà con cần những người đồng hành: hợp tác xã tìm và giữ mối mua bán; doanh nghiệp nói rõ yêu cầu; cán bộ khuyến nông hướng dẫn cách làm phù hợp; chính quyền hỗ trợ kết nối, cung cấp thông tin và tháo gỡ vướng mắc.

Một cuộc gặp giữa bà con với người mua, tổ chức trước mùa vụ, có thể giúp làm rõ nhiều điều. Nhưng gặp rồi còn cần bàn cụ thể: chất lượng nào được nhận, cách xác định giá, khi có rủi ro thì hai bên xử lý ra sao. Những thỏa thuận càng rõ ràng, bằng văn bản khi có thể, càng giúp giảm hiểu lầm.

Về phía người sản xuất, đã thống nhất chất lượng thì cùng giữ chất lượng. Đã hẹn thời gian thì cố gắng giao đúng hẹn. Nếu gặp trở ngại, báo sớm để cùng tìm cách giải quyết.

Niềm tin được vun từ những việc như vậy, qua từng mùa hàng.

Bắt đầu từ một cuộc ngồi lại

Không phải chờ có nhiều vốn mới đổi được cách làm. Có thể bắt đầu bằng một cuốn sổ, ghi đủ chi phí của một vụ. Bằng một cuộc gọi, hỏi người mua vì sao lô hàng vừa rồi bị chê. Bằng một buổi bà con ngồi lại, bàn chuyện cùng làm thử trên một diện tích vừa sức.

Trước mùa vụ tới, thử viết ra ba câu trả lời:

Nhà mình định làm ra sản phẩm gì?

Làm cách nào để bảo đảm chất lượng, phù hợp sức mình và còn có lời?

Ai có nhu cầu mua, họ cần gì và mình đã trao đổi với họ chưa?

Chỗ nào chưa trả lời được thì cùng tìm hiểu thêm. Chưa rõ đầu ra thì tính lại quy mô. Chưa nắm kỹ thuật thì tìm người hướng dẫn. Chi phí quá cao thì xem có cách hợp tác để giảm xuống hay không.

Ruộng vườn vẫn cần bàn tay chăm chỉ, sự nhẫn nại và tình yêu đất đai. Cùng với những điều quý giá ấy, người nông dân hôm nay cần thêm thông tin, thêm sự tính toán và thêm những mối liên kết đáng tin.

Mùa sau bắt đầu từ hạt giống. Nhưng trước khi hạt giống nằm xuống đất, mong rằng đã có những câu hỏi được đặt lên bàn, những người cùng ngồi lại và một hướng đi được tính kỹ hơn. Để tới ngày thu hoạch, niềm vui trên cánh đồng theo bà con về tận căn nhà.

Lê Minh Hoan

Xích Lô - Bạn nhà nông